Stjˇrnskipun ═slands og ■rÝskipting rÝkisvaldsins- Eiga a­ vera persˇnuleg tengsl ß milli l÷ggjafarvalds og framkvŠmdavalds?

UmrŠ­an um stjˇrnlaga■ing fer hßtt ■essa dagana, 523 frambjˇ­endur hafa bo­i­ fram krafta sÝna til a­ taka til Ý stjˇrnskipan landsins og ■eir hafa n˙ fengi­ ˙thluta­ n˙merum til a­ au­velda kjˇsendum vali­. En um hva­ eiga kosningarnar a­ sn˙ast?

Byrjum ß a­ taka til sko­unar hvert hlutverk stjˇrnskipunar er. Stjˇrnskipun er rammi Š­sta valds hvers rÝkis. Stjˇrnskipun er ■vÝ Š­ri Al■ingi sjßlfu, Š­ra rÝkisstjˇrninni og Š­ra dˇmsvaldinu. H˙n er me­ ÷­rum or­um Š­ri hinu ■rÝskipta rÝkisvaldi, ■vÝ a­ valdhafinn og stjˇrnarskrßrgjafinn er ■jˇ­in sjßlf, ■.e. fˇlki­ sem mˇtar ■essi grundvallarl÷g. Hlutverk ■essa ramma er a­ setja leikreglur um hßttsemi valdhafa hins ■rÝskipta rÝkisvalds gagnvart ■egnum ■ess, ■.e. ■jˇ­inni. Til a­ reglur ■essar nßi markmi­i sÝnu ver­a ■Šr a­ vera gagnsŠjar, almennar og sanngjarnar. Til a­ ˙tfŠra reglurnar hefur Al■ingi veri­ veitt ■a­ hlutverk Ý n˙verandi stjˇrnarskrß a­á ˙tfŠra l÷g sem ■rengja sÝ­an hlutverk reglnanna a­ samskiptum mannanna vi­ stjˇrnv÷ld. Dˇmsvaldinu hefur sÝ­an veri­ veitt vald til a­ t˙lka reglurnar ■egar ßgreiningur hefur risi­ og framkvŠmdavaldinu hefur veri­ veitt vald til a­ framkvŠma og gera gj÷rninga sem byggja ß reglunum. Hinga­ til hefur stjˇrnskipun grundvallast ß ■remur grundvallarreglum, l÷gmŠtisreglu, jafnrŠ­isreglu og andmŠlareglu. Ůessar reglur ■ř­a a­ ekki mß setja l÷g sem ganga Ý bßga vi­ stjˇrnskipun og ekki mß setja stjˇrnvaldsfyrirmŠli sem gagna Ý bßga vi­ l÷g, a­ ekki skuli mismuna­ me­ l÷gum og a­ menn hafi rÚtt til andmŠla, hvort heldur sem er fyrir dˇmsvaldi e­a framkvŠmdavaldi. ŮrÝskipting rÝkisvaldsins er jßkvŠ­ aflei­ing byltinganna Ý AmerÝku og Evrˇpu Ý lok 18. aldar og Ý upphafi 19. aldar ■egar fˇlk reis upp gegn einrŠ­i konunga og lÝkra einvalda.

Ůetta er miki­ vald sem fˇlki­ hefur framselt til rÝkisvaldsins ■rÝskipta. Miki­ traust sem lagt er ß ■ingmenn, miki­ traust sem lagt er ß framkvŠmdavaldi­. Trausti­ sem sett er ß dˇmstˇla er einnig miki­, en ■ˇ er ■a­ me­ ÷­rum hŠtti. Ůessir ■rÝr pˇlar eiga a­ virka sem a­hald hver ß anna, ■.e. ef a­ einn fer fram ˙r sÚr ■ß eiga hinir a­ grÝpa inn Ý og tempra ■ess vald. Og rÚtt eins og me­ stjˇrnarskrßnna ■ß er fˇlki­ einnig valdgjafi Al■ingis. S˙ hef­ hefur rÝkt a­ sß flokkur e­a ■eir flokkar sem stŠrsta kosningu fß myndi rÝkisstjˇrnina. Ůa­ lei­ir af ■ingrŠ­isreglunni, ˇskrifa­ri reglu sem gengur ˙t ß ■a­ a­ svo lengi sem rÝkisstjˇrn nřtur traust, e­a a.m.k. fŠr ekki ß sig vantrauststill÷gu ■ingsins, er henni fŠrt a­ vera vi­ v÷ld. Um lei­ velja ■essir flokkar sÚr rß­herra og mynda rÝkisstjˇrn. Ůessi mynd skekkir tilgang ■rÝskiptingar rÝkisvaldsins ■vÝ a­ augljˇs og alltof mikil tengsl eru ß milli valdhafa ß ■inginu og rÝkisstjˇrnarinnar. Ůessu til stu­nings mß benda ß hina ßral÷ngu umrŠ­u um ■ingmannafrumv÷rp og stjˇrnarfrumv÷rp til laga ß Al■ingi. Ůingmannafrumv÷rpin daga uppi ß me­an stjˇrnarfrumv÷rpin fara grei­lega Ý gegn, flest hver. Vopn stjˇrnarandst÷­u eru ■vÝ engin til a­ sporna vi­ vondri lagasetningu ■ar sem meirihluti ■ingmanna hverju sinni er Ý s÷mu flokkum og rß­herrarnir. SjßlfstŠ­i ■ingmanna ver­ur ■vÝ minna og hlutverk ■eirra ˇljˇsara. Me­ tÝmanum hafa ■ingmenn or­i­ a­ einskonar jß-r÷ddum rÝkisstjˇrnanna. Ůar me­ er tilgangur ■ingsins or­inn veigaminni og hlutverk stjˇrnskipunarinnar ˇljˇsara. FramkvŠmdavaldi­ hefur allt Ý hendi sÚr og getur trompa­ ˙tspil ■ings og dˇmsvalds me­ au­veldum hŠtti.

N˙ um mundir hefur reynt gÝfurlega ß hi­ ■rÝskipta rÝkisvald. ┴n ■ess a­ gera ■a­ a­ a­al umrŠ­uefni ■essarar fŠrslu ■ß er ljˇst a­ ■ingi­, rÝkisstjˇrnin og dˇmsvaldi­ nřtur lÝtils trausts. ═ fŠrslu sinni frß 30. oktˇber äHvÝ ■verr trausti­?ô veltir Ůorsteinn Pßlsson ■vÝ fyrir sÚr hver ors÷kin fyrir ■vÝ sÚ a­ hi­ ■rÝskipta rÝkisvald nřtur svo lÝtils trausts sem raun ber vitni. ┴n ■ess a­ hann komist a­ einhverri konkret ni­urst÷­u veltir hann upp ■vÝ sem mŠtti lÝta ß sem upphafspunkt Ý umrŠ­unni til a­ komast a­ ni­urst÷­u Ý framtÝ­inni:

äSvari­ vi­ vantraustinu er hvorki aukin sundrung me­ persˇnukj÷ri og ■jˇ­aratkvŠ­agrei­slum nÚ einn sterkur lei­togi me­ eina uppskrift. HÚr vantar ÷llu heldur hugmyndafrŠ­ilega kj÷lfestu. H˙n au­veldar ■ingm÷nnum a­ treysta ß dˇmgreind sÝna og lßta ß hana reyna Ý sˇkn og v÷rn andspŠnis kjˇsendum. Ůa­ eflir trausti­.ô

Ůorsteinn hittir naglann ß h÷fu­i­. HÚr hefur Ý gegnum tÝ­ina veri­ sn÷ggur blettur ß hugmyndafrŠ­i manna Ý ■essum efnum, lÝti­ hefur veri­ lagt fram sem leitt gŠti Ý ljˇs nřjar hugmyndir. Kannski mß segja a­ lÝti­ hafi veri­ um tŠkifŠri til a­ koma ■eim ß framfŠri og menn kannski Ý raun ekki veri­ uppteknir vi­ ■ennan hluta stjˇrnskipunarinnar. N˙ hins vegar gefst tŠkifŠri fyrir ■jˇ­ina til a­ lßta hugmyndir Ý ljˇs og setja fram kr÷fur um ■a­ hvernig ■essum mßlum er hßtta­. eftir hrun hafa menn einkum komi­ me­ hugmyndina um persˇnukj÷r og a­ s˙ a­fer­ muni takmarka ßhrifárß­herra ß ■inginu.á

Ůessar hugmyndir eru gˇ­ra gjalda ver­ar. Persˇnukj÷r gŠti au­vita­ haft takmarkandi ßhrif ß v÷ld framkvŠmdavalds, . ┴ ■a­ hefur ■ˇ lÝti­ reynt hÚr ß landi, en ■ˇ mß finna dŠmi ˙r mannkynss÷gunni ■ar sem menn nß­u v÷ldum me­ persˇnut÷frum og gßtu gerst einvaldar ß grundvelli ■ess. Ekki geri Úg meira ˙r ■eim ßhyggjum Ý bili. Ůessi or­ mß ekki t˙lka sem andst÷­u mÝna vi­ persˇnukj÷r, enda er Úg ■eim alls ekki andvÝgur. ╔g teldi farsŠlast a­ bŠ­i einstaklingar og flokkar geti bo­i­ sig fram til ■ings. Hins vegar tel Úg ■essa breytingu eina og sÚr langt Ý frß a­ vera nˇg til a­ tryggja sjßlfstŠ­i ■ingsins gagnvart framkvŠmdavaldinu.

Ůa­ sem myndi tryggja ■a­ hins vegar er a­ ekki sÚ bl÷ndun ß ■ingm÷nnum og rß­herrum. Helst vildi Úg sjß algera skiptingu ■arna ß milli. ╔g myndi vilja a­ forsŠtisrß­herra vŠri ■jˇ­kj÷rinn sem Al■ingisma­ur en a­ ■ingi­ kysi rß­herra ˙r r÷­um ■ingmanna og a­ hann veldi sÚr me­rß­herra, sem l˙ta hans ßbyrg­. Helst teldi Úg heppilegast a­ hann kŠmi ˙r r÷­um ■ingmanna en seg­i af sÚr sem ■ingma­ur ■egar ■ingi­ hefur vali­ hann sem forsŠtisrß­herra. Ůa­ vŠri til ■ess a­ ■ingi­ gŠti haft t÷gl og haldir Ý ■vÝ a­ reka hann ef hann rÚ­i ekki vi­ ■ann vanda sem glÝmt er vi­ hverju sinni og gert honum a­ sŠta ßbyrg­. SÝ­an gŠti ■a­ vali­ nřjan forsŠtisrß­herra. Me­rß­herrarnir vŠru sÝ­an alfari­ ß ßbyrg­ forsŠtisrß­herra, til ■ess a­ hann geti haft yfirsřn yfir verk ■eirra og gert ■eim a­ vÝkja sŠti ef ■eir valda ekki hlutverki sÝnu.

Ůessi lei­ byggir a­ hluta til ß ■vÝ kerfi sem er Ý BandarÝkjunum, en ■ar velur ■ingi­ forsetann ˙r r÷­um flokka og persˇnukj÷rs. Ůar er ■ˇ engin lei­ til a­ lßta hann fara e­a reka hann. Ůetta myndi Úg telja a­ vŠri kj÷rin lei­ til a­ ■ingmenn, hvort heldur sem er flokksbundnir e­a Ý sŠti eigin persˇnu, geti lßti­ eigin sannfŠringu rß­a f÷r vi­ st÷rf sÝn Ý ■ßgu ■jˇ­arinnar. Me­ ■essum hŠtti mŠtti einnig gera ßbyrg­ ■eirra rÝkari gagnvart rÝkisstjˇrn og au­veldara a­ gera rß­herrum a­ sŠta refsingum og vi­url÷gum. Ůa­ er ■ˇ alls ekki a­alatri­i­, heldur ■a­ a­ me­ ■essu vŠri ennfrekar veri­ a­ treysta ■rÝskiptingu rÝkisvaldsins og ■ar me­ a­ tempra vald ■ess og setja ■vÝ skarpari m÷rk gagnvart stjˇrnskipuninni. Ůetta er hŠgt a­ tryggja me­ nřrri stjˇrnarskrß.

Undirrita­ur hefur bo­i­ sig fram til stjˇrnlaga■ings og hefur fengi­ frambo­sn˙meri­ 6978.


ź SÝ­asta fŠrsla | NŠsta fŠrsla

BŠta vi­ athugasemd

Ekki er lengur hŠgt a­ skrifa athugasemdir vi­ fŠrsluna, ■ar sem tÝmam÷rk ß athugasemdir eru li­in.

Innskrßning

Ath. Vinsamlegast kveiki­ ß Javascript til a­ hefja innskrßningu.

Haf­u samband